آدمي همانگونه كه يك روح پرستنده و اهل عبادت است ، هم يك ذهن پرسشگر و اهل سياست است و از اين رو نو خواه ، نو گرا ، نوانديش و نو زايش است و به همين دليل نيز عنصري است منتقد ، معترض و منتظر و بر اي پايه داراي استعداد اصلاح و انقلاب است و اين استعداد سند طبيعي يك استحقاق است . لازمه حرمت و رسميت چنين استعداد و استحقاقي ، دخالت و مشاركت انسان هر عصر و مصر در تقدير سياسي ـ اجتماعي خويش است .

انسان پژوهي عرفاني هم حاكي از آن است كه :‌

بشر به حكم هويت انساني و اشتراك زادگاه زميني داراي حرمت و حق حيات و كرامت است و از اين روست كه به موجب حقوق طبيعي و مدني و از جمله آزادي ، استقلال و امنيت ، صاحب حقوق شهروندي و حق حاكميت ملي است .

انسان پوهي سياسي نيز همسوي با آن دو نگاه ، گوياي آن است كه : آدمي به موجب هويت آزاديخواهانه و استقلال طلبانه اش از يك سو و طبيعت مدني و مشاركتي اش از سوي ديگر ، رو سوي مديريت هاي مردم سالار در دموكراسي هاي تكثر گرا پيش رفته و از مديريت هاي يكه سالار و ديوانسالار عبور كرده و مي كند . به موجب اين ملاحظات ، انسان پژوهي ديني و اخلاقي ، غايت حركت كمال گرايانه انسان را خود بنيادي عقلي ، خودفرماني و خود سالاري و رسيدن به آن نقطه مي داند كه به تعبير امام علي ( ع ) آدمي بتواند «من» خويش را تراز اندازه گيري و ارزيابي روش ها و منش ها قرار دهد .

روشن است كه ظهور چنين مني در هيات رهبري و امامت بتواند ، جان و جهان انسان را سامان و سازمان دهد و ترقي و تعالي بخشد ، به شرط آزادي و آزاد زيستي ممكن و مقدور است .

از اين رو است كه سرلوحه دعوت هاي توحيدي با تكيه بر خودشناسي، خود ارزيابي ، خودباوري ، خودانديشي ، خود سازي و خوداتكايي ، « اخلاص = خود آزادسازي » مي باشد ـ ‌به گفته قرآن :

« غايت دين و نهايت فلسفه بعثت اين است كه ايستارهاي غل و زنجير مانندي كه عامل فشردگي و افسردگي استعدادهاي انسان گشته و انرژي هاي او را در لايه هايي از پندارها و انگاره هاي وهم انگيز و غير منطقي خاك آوار و مدفون كرده اند ، آزاد كرده و رها سازند . »‌

بدين بيان ، اصل و اساس حركت پيامبرانه ، « بيدارسازي و آزاد سازي انگيزه و انرژي متراكم انساني و هويت يابي اوست. » و بر اين مبني آموزه هاي ديني ـ همسوي با يافته هاي تجربي ـ تلاش فراوان داشته و دارند كه اين « من » در جام جان انسان ، بيدار و بالنده گشته تا با فعال سازي و حضور مشاركتي چنين « مني » منش هاي عالي انساني ، در جان جامعه نهادينه گشته و بناي اخلاق ، معماري و پرچم آن برافراشته شود .

الگوي رفتاري امام علي (ع) در تعامل فكري و فرهنگي و حتي سياسي و اداري با مخاطب ها چنين بوده است . از اين رو آن امام از كارگزاران مي خواهد تا درتنظيم روابط انساني و حقوقي ، وجدان ( عقل و اراده اخلاقي ) خويش را « ميزان » قرار داده و هنجارسازي كنند .

بدين بيان دينداري و مدنيت پروسه اي است كه فرآيند چالش فطرت ادراكي ، پرسشگري ، فعاليت و خلاقيت انديشه مي باشد . بر اساس اين چشم انداز است كه امام علي بن ابيطالب ( ع ) :

اولا ، مدار دين را ، مدار باز و آزادي مي داند كه ناروايي هاي آن بسيار كمتر از روايي هاي آن است .

ثانيا ، مراعات ظرفيت هاي روحي و كنش و واكنش هاي رواني را شرط انجام تكليف دانسته و با تاكيد بر اينكه «‌انحراف از آيين مداري با نفس عامل نابينايي رواني كشته و كانون فهم و ادراك را خاموش و سرد و افسرده مي كند . »‌ روش هاي سخت گيرانه و خشونت آميز را حتي با برچسب دين و به انگيزه هدايت ، موجب انحراف و انفجار مي داند .

و ثالثا ، در ساحت حيات بشري ، منطقه اي را به عنوان « منطقه الفراغ = ميدان تهي از تكليف شرعي » معرفي مي كند كه در آنجا شريعت قلمرويي نداشته و ندارد و شايسته هم نيست كه آدمي در آنجا خود را با نام دين و شرع مكلف ساخته و به زحمت اندازد . به گفته آن حضرت :

«‌... خداوند ـ افزون بر بايد و نبايد هايي كه به نام شرع تكليف كرده است ، مواردي را ـ البته نه از سر غفلت و فراموشي ـ به سكوت واگذارده و انسان ها را در آن آزاد و رها كرده است تا خود طرح و تدبير نمايند و تصميم سازي كنند و ...»

از جمله مدارهاي باز آن منطقه الفراغ ، موضوعات و مسايل عرفي از قبيل دولت و حكومت است كه در آنجا ، اراده و انديشه جمعي است كه ملاك و ميزان قرار گرفته و بايد مبني و معيار باشد . گفته امام خميني كه : «‌ افكار عمومي خود قانون است »‌ به اين اصل و اساس معطوف است .

بر اين پايه خداخواهي و حق گرايي ايجاب مي كند كه همگان در حوزه «‌ منطقه الفراغ »‌ كه مدار حضور متوليان ديني و بايد و نبايد هاي شرعي نيست ، خرد و اراده «‌جماعت » را گردن نهاده و تمكين كند و به لوازم آن هم تن دهند . همانگونه كه مقتضاي دموكراسي هم چنين است . چه آنكه امام علي ( ع ) فرمود : « والزموا ما عقد عليه الجماعه = ميثاق ملي مردم را محترم شمرده و پاس داريد . »

اجرايي كرده اين پيام مي طلبد كه «‌متوليان قدرت » خود را با « ميزان ملت » تنظيم نموده و مي فرمايد : « والزموا سواد الاعظم فان يدالله مع الجماعه = توده مردم را همراهي كنيد !‌چه آنكه عقل و اراده جماعت و جمهور ، نشان عيني حق است . »‌